Home संपादकीय पुस्तक समीक्षण: रोचक आणि अभ्यासपूर्ण व्यक्तिवेध - interesting and studious personification

पुस्तक समीक्षण: रोचक आणि अभ्यासपूर्ण व्यक्तिवेध – interesting and studious personification


संध्या जोशी

इस्रायलच्या पंतप्रधानपदी १९६९ ते १९७४ या कालावधीत विराजमान झालेल्या गोल्डा मेयर ह्यांचे नाव आणि कर्तबगारी जागतिक पातळीवर परिचित आहे. त्यांच्याच जीवनावरचे ‘गोल्डा – एक अशांत वादळ’ हे वीणा गवाणकर यांचे नवे पुस्तक. गोल्डा मेयरवर आजपर्यंत जगात विविध भाषांत (विशेषतः इंग्रजी व हिब्रु) पुस्तके लिहिली गेली आहेत. मात्र वीणाताईंच्या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य असे, की २०१० साली सरकारी पुरातत्त्व खात्यातील कागदपत्रे जगभर सर्वत्र सर्वांसाठी खुली झाली. त्या आधारावर गोल्डा मेयरच्या संदर्भात जी नव्याने माहिती उपलब्ध झाली, त्यावर जी इंग्रजी पुस्तके लिहिली गेली, त्याचा संदर्भ घेऊन वीणाताईंनी हे पुस्तक लिहिले आहे. त्यामुळे गोल्डा मेयरचे नवे आणि अधिक सत्य स्वरूप वाचकाला समजते.

इस्रायल हा आकारमानाने दोन पूर्ण जिल्हे एकत्र केले तर होणाऱ्या आकारमानाइतका लहान देश. पण जागतिक राजकारणाच्या संबंधातील बातम्यांमध्ये तो सतत असतो. १९४८ साली स्थापन झालेल्या इस्रायल या स्वतंत्र राष्ट्राभोवती जॉर्डन, सीरिया, लेबनॉन, इजिप्त ह्यांचा चहूबाजूंनी वेढा आहे. अरब-इस्रायल युद्धाचे, वादाचे पडसाद गेले सत्तर वर्षं चालूच आहेत. सर्वसाधारण व्यक्तीस हिटलरने केलेला साठ लाख ज्यू लोकांचा क्रूर नरसंहार, अरब-इस्रायल युद्धे… इतके माहीत असते.

वीणा गवाणकर ह्यांच्या पुस्तकात गोल्डा मेयर ही चरित्र नायिका असली तरी तिच्या अनुषंगाने १९७८ पर्यंतचा ज्यू धर्मीयांचा राजकीय, सामाजिक परिचय तर ह्या पुस्तकाने जवळून होतोच, पण त्याचबरोबर विसाव्या शतकात जगभलात घडलेल्या महत्त्वाच्या घटनांची, तिथल्या चढ-उतरांची, स्थलांतराची चित्रकृती उलगडून दाखवण्याएवढा मोठा ‘कॅनव्हॉस’ या पुस्तकात चितारला आहे.

जन्माने रशियन असलेली ही ज्यू मुलगी लहान वयातच आईबरोबर अमेरिकेत स्थलांतरित झाली. तिची मोठी बहीण शेयन झायॉनवादी समाजवादी चळवळीशी निगडीत होती. स्वतःची भूमी हरलेले ज्यू जगभर वाट फुटेल तिकडे, त्या त्या देशात गेले आणि तिथले झाले होते(भारतातही असे दोन हजार वर्षांपूर्वी जहाजामधून जीव वाचवण्यासाठी पळालेले लोक भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर आले आणि इथेच ते भारतीय होऊन राहिले. नंतर इस्रायलला स्थलांतरित झाले.).

युरोप-रशियामधून ज्यू समाजावर होणाऱ्या अत्याचाराच्या विरोधात चळवळी सुरू झाल्या. लहान वयातच गोल्डाने हे रशियात थोडे अनुभवले होते. मोठ्या बहिणीचा प्रभाव होता. ह्या साऱ्यामुळे पुढचे सारे आयुष्य ज्यू निर्वासितांची सोडवणूक, हेच तिच्या सर्व आयुष्याचे ध्येय झाले. त्यासाठी अमेरिकेहून पतीबरोबर पॅलेस्टाईनला स्थलांतर (जुलै १९२१) केले. त्यापूर्वी या झपाटलेल्या स्त्रीने आपल्या नियोजित ध्येयाच्या आड येऊ नये म्हणून, अमेरिकेत गर्भपात करणे अवैध असूनही गर्भपात करवून घेतला.

इस्रायल राष्ट्राची स्थापना झाल्यावर त्याची उभारणी करताना श्रम व रोजगार, परराष्ट्र ही मंत्रालये गोल्डा यांनी सांभाळलीच, पण पुढे इस्रायलची पंतप्रधानही झाल्या (१९६९ ते १९७४). गोल्डा यांचा हाचा हा सारा थक्क करून टाकणारा प्रवास वीणा गवाणकर ह्यांनी अतिशय कष्टपूर्वक लिहिला आहे. त्यांची साधी सरळ शैली आणि तटस्थपणा, अभ्यासपूर्ण लेखन वाचकाला इस्रायल व ज्यूईश समाजाबद्दल अधिक उत्सुकता निर्माण करण्यात यशस्वी ठरले आहे.

या पुस्तकातून लेखिका आपल्याला जिथे जिथे ज्यू बांधवांचा छळ झाला त्या जगभरातल्या साऱ्या राष्ट्रांतून फिरवून आणताना त्या त्या वेळची तिथली राजकीय, सामाजिक स्थितीचे दर्शन घडवतेच, पण पुढे इस्रायलच्या स्थापनेनंतर इस्रायलच्या राजकीय रंगभूमीवर राष्ट्रउभारणीसाठी सर्वस्वाने धडपडणाऱ्या डेव्हिड बेन गुरीयोन, लेवी एश्कोल, मेइल अमीन या व अशा अनेक झुंजार नायकांचे व्यक्तिमत्त्व उलगडते.

या सर्व राजकीय पुरुषात, सामान्य म्हणून जन्मलेली, गोल्डा स्त्री म्हणून आणि त्याबरोबरच राजकीय नेता म्हणून कशी घडत गेली हे वाचणे विलक्षण वेगळे ठरते. एका साध्या सुतारकाम करणाऱ्या घरात वाढलेली, फारसे उच्च शिक्षण नसलेली, तरीही कणखर, जिद्दी, हट्टी, लढवय्यी, झुंजार, देशप्रेमी गोल्डा आतून अखेरपर्यंत साधी स्त्रीच राहते. तिची कन्या, पत्नी, आई, मैत्रीण, सहकारिणी, स्त्री-अधिकारी अशी विविध रूपे वाचून मन चकित होते.

इंदिरा गांधी, सिरीमाओ भंडारनायके आणि गोल्डा मेयर ह्या तीन स्त्रिया साधारणपणे पुढे-मागे स्त्री-पंतप्रधान म्हणून जगाच्या नकाशावर चमकल्या. ह्या तिघींमध्ये फक्त गोल्डाच्या मागे कोणतीही राजकीय पार्श्वभूमी नव्हती. केवळ ज्यूईश स्वातंत्र्याची आणि ज्यू निर्वासितांना स्वराष्ट्रभूमीमध्ये परत आणण्याची आंतरिक आस तिला पंतप्रधानपदापर्यंत घेऊन गेली.

बांगलादेशच्या युद्धात गोल्डा मेयर ह्यांनी हवी ती सामग्री भारताला पोहोचवली आणि या मदतीमुळेच अमेरिकेचे ‘सातवे आरमार’ येण्यापूर्वीच मुक्तीवाहिनी व भारतीय सेनेने आपली कामगिरी पूर्ण केली. त्यावेळी भारत-इस्रायल राजकीय संबंध प्रस्थापित झाले नव्हते, तरीही राजकीय मुत्सद्दीपणा, दूरदर्शीपणा गोल्डा मेयरनी दाखविली.

असे म्हटले जाते की इस्रायलचे राजकारण गोल्डा मेयरच्या स्वयंपाकघरात शिजत असे. तिचे कॉफी व सिगारेटचे व्यसन, अत्यंत कष्टाचा, दगदगीचा तिचा नित्यक्रम, कौटुंबिक स्तरावर पतीचे दूर जाणे, तरीही नवऱ्याबद्दल असणारी अखेरीस व्यक्त झालेली तिची आत्मीयता आणि म्हणून मुलांसाठी ह्या सर्व राष्ट्रउभारणीच्या व्यापातही खंबीरपणे पाठीशी असणे, अशी गोल्डाची अनेक रूपे आपल्या इथे दिसतात. सर्वोच्च पदाचा मिळालेला मान, त्यातील कृतार्थता, तिथेही स्वकर्तृत्वाचा ठसा उमटवणारी, पुढे थोडी अहंमन्य झालेली गोल्डा ह्याचे तटस्थ आणि प्रामाणिक चित्र लेखिकेने उभे केले आहे.

गोल्डा – एक अशांत वादळ

लेखिका : वीणा गवाणकर

मुखपृष्ठ : मनोज आचार्य

प्रकाशक : इंडस सोर्स बुक्स

पृष्ठं : ३१४

किंमत : ४९९ रु.



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Recent Comments