Home संपादकीय भिंतीमागे दडलंय काय?

भिंतीमागे दडलंय काय?


मेगमेहेन

फक्त भारतापुरता विचार करायचा झाला, तरी आज चीनचं नाव दोन कारणांनी गाजत आहे. एक म्हणजे जगाचा थरकाप उडवणारा करोना विषाणू आणि दुसरं पाठोपाठ उद्भवलेलं संकट : उत्तरपूर्व सीमेवरच्या कारवाया. थोडा भावनिक दृष्टिकोन दूर ठेवून किंचित अलिप्तपणे जरी चीनच्या या दोन गोष्टींकडे पाहिलं, तरी चीनचा एकूण हट्टाग्रह आणि दुराग्रह नवीन नाही, याची खात्री पटते. किंबहुना इतिहासाची पानं चाळायला लागलं, की असे काही दुवे हाती लागतात, जे चीनच्या इतिहास काळापासूनच्या भूमिकेविषयी संशय निर्माण करतात.

इ.स. पूर्वमध्ये डोकावलं तर दिसतं, की चीनचा उत्तर व पश्चिम सरहद्दींवरुन भटक्या टोळ्यांबरोबर सुमारे इ.स. पू. ७०० आणि त्याही आधीपासून व्यापार सुरू होता. भटके लोक अंगकाठीने चिनी लोकांपेक्षा तसे खुजे, पण या टोळ्यांकडे हत्यारं आणि उत्तम घोडे होते. त्या बळावर ते चीनवर सातत्याने वरचढ ठरत होते. हे उत्तरेतील दुर्गम भागात वस्तीतले लोक असल्याने अन्नधान्य आणि वस्त्रांसाठी मात्र चीनवर अवलंबून होते. त्याबदल्यात घोडे आणि हत्यारं घेत असे. या टोळ्यांच्या आक्रमणांची टांगती तलवार चीनवर सातत्याने असल्याने यांचा बंदोबस्त करण्यासाठी चीनने सुरक्षा व्यवस्था बळकट करण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी चीनने या टोळ्यांकडून घोडे विकत न घेण्याचा निर्णय घेऊन तो काटेकोरपणे राबवलाही. मात्र मंगोल व इतर टोळ्यांना अन्न-वस्त्रांची गरज टाळणं कठीण होतं. त्यामुळे व्यापाराच्या संबंधाची जागा कारवायांनी घेतली. परिणामत: सततच्या भटक्या टोळ्यांच्या आक्रमणांपासून संरक्षण म्हणून चीनने तटबंदीयुक्त बेलाग भिंत बांधायचं ठरवलं. इथे एक वैशिष्ट्य अधोरेखित करावेच लागेल, ते म्हणजे या भिंतीचा जन्म व प्रवास, चीनच्या रेशीम मार्गाच्या कालखंडाला पूर्णत: समांतर आहे.

क्विन वंशाच्या राजवटीत इ.स. पूर्व सुमारे २२१ ते २०७ मध्ये ही संरक्षक भिंत बांधायची कल्पना पुढे आली. हान वंशाकडे हे काम हस्तांतरित झाले खरे, पण पुढे जवळजवळ १००० वर्षं यात फारशी भर पडली नाही. याला कारणीभूत बदलत्या राजवटी असाव्यात. ‍११व्या शतकात मंगोलियन प्रमुख चंगेज खान व त्याचा नातू कुबलईखानापर्यंत स्थानिक चिनी वंशाचं पारडं तसं डगमगतंच होतं. त्याने व्यापारासाठी चीनचे दरवाजे खुले करुन दिले. सुप्रसिद्ध पर्यटक मार्को पोलो याच काळात चीनमधे होता, अशी नोंद आहे. मात्र त्यानंतर मिंग या चिनी वंशाने सत्ता काबीज केल्यावर धोके लक्षात घेऊन पुन्हा या भिंतीवर आपलं लक्ष केंद्रित केलं. मिंग वंशाच्या ३०० वर्षांच्या कारकिर्दीत या भिंतीचं महत्त्वाचं आणि सगळ्यात जास्त काम झालं. त्यानंतर ती मंगोल टोळ्यांपासून तितकीशी सुरक्षित सिद्ध होऊ शकली नाही, हा भाग वेगळा. पण ती राष्ट्रीय एकात्मतेचं प्रतीक आणि जगाचं लक्ष वेधून घेण्यात मात्र नक्कीच यशस्वी झाली, हे नाकारता येत नाही!

रेशीम मार्ग हा कायमच सर्वांसाठी एक कुतूहलाचा विषय ठरत आलाय. चीनपासून ही एक आगळीवेगळी व्यापारव्यवस्था सुरू झाली आणि त्याचा विस्तार आणि कीर्ती पार रोम पर्यंत गेली. ही जवळजवळ २ हजार वर्षांपूर्वी सुरू झालेली गोष्ट आहे. रेशमाच्या किड्यापासून रेशीम बनतं व त्याची लागवड करावी लागते, हे तंत्र चीनला फार आधीपासून माहीत होतं. ४००० वर्षांपूर्वीचे तसे रेशमाचे पुरावेही तिथे मिळालेत. पण चीनने हे तंत्र संपूर्ण जगापासून जाणूनबुजून गुप्त ठेवलं. रेशीम किड्यांची पैदास करून त्यापासून रेशमाची निर्मिती करणं हे कष्टाचं, कसबी व जिकिरीचं काम असल्याने, त्याचा वापर फक्त तिथल्या राजघराण्यांत व श्रीमंत कुटुंबांतच होत असे. हे काम करणार्‍या मजुरांना व व्यापार्‍यांना जीवे मारण्याची धमकी कायम मिळत राहिल्याने हे गुपित हजारो वर्षे चीनपुरतंच मर्यादित राहू शकलं.

हान वंशाच्या राजवटीत इसवीसन पूर्व दुसर्‍या शतकापासून चीन रेशीम व्यापाराच्या निमित्ताने जगाच्या व्यापारविश्वात उतरला. ताजिकिस्तान, मेसोपोटॅमिया (आजचा इराणचा भाग), समरकंद, अफगाणिस्तान, इराण, इराक, मध्य समुद्र, रोम असा या रेशमाचा प्रवास होत गेला आणि त्यायोगे अणखी बरेच मार्ग रेशीम-मार्ग म्हणून उदयास आले.

झँग कोईन ला, या मूळ रेशीम मार्गाचा जनक म्हटलं जातं. तसंच नंतरच्या काळात पूर्व, तसंच पश्चिम व दक्षिण अशा दिशांना विविध रेशीम-मार्ग बनत गेले. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात व्यापारसंबंधांतून ‘रेशीम गुपित’ कोरिया-जपान आणि नंतर भारतालाही माहीत झालं. हुणांसारख्या अनेक भटक्या, पण सक्षम टोळ्यांच्या सततच्या आक्रमण व लुटींनी त्रस्त होऊन चीनला रेशीम मार्ग व्यापारासोबत, त्या मार्गाच्या सुरक्षिततेची दुहेरी जबाबदारी घ्यावी लागत होती.

आठव्या ते नवव्या शतकापर्यंत रेशीम मार्गावरचा चीनचा व्यापार वाढत गेला. रेशमासोबत कागद, तांदूळ, चहा, साखर, मीठ, पोर्सिलेन, आणि महागड्या चैनीच्या वस्तू चीन विकू लागला. त्याबदल्यात घोडे, हस्तिदंत, काच, सोनं, चांदी इत्यादी चिजा व मौल्यवान धातू चीनकडे येऊ लागले. भारताकडून जाणार्‍या मार्गाने बर्‍याच गोष्टी चीनला मिळत होत्या, पण बौद्ध धर्माचा चीनमधला प्रसार ही त्यांच्या दृष्टीने अनमोल बाजू. आणखी एक नमूद करण्यासारखी चीज म्हणजे, चीन आपली नाणी वा चलन देशाबाहेर कटाक्षाने जाऊ देत नसे. एवढा मोठा जागतिक स्तरावरचा व्यापार सांभाळताना हे तंत्र तो बिनविरोध एकमार्गी सांभाळू शकला, यात किती गोष्टी दडलेल्या असतील, ते विचार करण्यासारखं आहे. चीनमध्ये देशांतर्गत व्यवहार करताना परदेशी व्यापार्‍यांना काही विक्रीच्या मोबदल्यात चिनी लोक चलनाऐवजी फक्त एक कागद लिहून देत, जो फक्त देशाच्या सीमे आतच वैध असे!

पार १२व्या शतकापर्यंत चीनला रेशीम मार्गामुळे प्रसिद्धी, संपत्ती, ऐश्वर्य मुबलक मिळत गेलं. मात्र या शतकांच्या दरम्यान (medieval period) मुस्लिम राजवटी उदयाला येत होत्या. त्यांच्या साम्राज्यविस्ताराचा त्रास रेशीम मार्गावर होऊ लागला, तसंच त्यांचा वाढता व्याप चीनला धोक्याचा कंदील वाटू लागला. या सगळ्याचा विचार म्हणून असेल, १३ व्या शतकात मात्र चीनच्या सत्ताधारी मिंग राजवटीने काही विचारांती निर्णय घेऊन चीनला रेशीम मार्गातून, तसंच भिंत बांधून भौगोलिकदृष्ट्या इतर देशांपासून विलग करून टाकलं. याचा अर्थ असा, की चीनला जेव्हा जगाशी व्यापार करायचा होता, तेव्हा तो कोणत्याही मार्गे करुच शकला आहे. अगदी चलन न वापरता व्यवहार करू शकला आहे. अगदी त्याला हवी तितकी वर्षं तो रेशमाच्या जन्माइतकं लहानसं गुपितही दडवू शकला आहे. कारण चिनी राजवटीची आपल्या नागरिकांवर धाक, दहशत आहे आणि त्याच वेळेस त्यांच्यात एकजूटही आहे. एखादं गुपित हजारो वर्षं बाळगणं तेही एवढ्या मोठ्या रिपब्लिक ऑफ चायनासारख्या देशाने, याला बरेच पैलू आहेत. किंबहुना हे जगातलं या स्तरावरचं दडवण्यात आलेलं पहिलं व महत्त्वाचं गुपीत आहे, असा त्याचा जागतिक विक्रमही आहे!

आज चीनकडून प्रसार होत गेलेल्या करोनाच्या व त्या पाठोपाठ आपल्या सीमेवरच्या छुप्या कारवायांच्या पार्श्वभूमीवर या इतिहासाचा पडताळा घ्यावासा वाटला, तो यामुळेच!



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

बुद्धिवान कलांवत :श्रीकांत मोघे

महाराष्ट्र राज्य स्थापनेच्या अल्याड-पल्याड ज्या कलावंतांनी सांस्कृतिक महाराष्ट्र घडवला, मध्यमवर्गीयांच्या अभिरुचीला आकार दिला, त्या लेखक-दिग्दर्शक-कलावंतांच्या मांदियाळीतील एक अस्सल मोहरा म्हणजे . शहरी-ग्रामीण दोन्ही...

maharashtra budget 2021: राज्यासमोर आर्थिक संकट; ठाकरे सरकारपुढे आव्हान – maharashtra budget session 2021 : ajit pawar will submits the budget in the assembly

म. टा. विशेष प्रतिनिधी, मुंबई करोना संसर्गाची धास्ती आणि टाळेबंदीमुळे गेले वर्षभर सामान्यांची घडी विस्कटली असून त्याचा परिणाम म्हणून राज्याचा महसूल घटला आहे....

Recent Comments