Home संपादकीय वेशभूषेचा जरतारी पोत

वेशभूषेचा जरतारी पोत


छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या साम्राज्याची सातारा आणि कोल्हापूर अशा दोन राजगाद्यांमध्ये विभागणी झाली, तेव्हा संपत्तीबरोबर राजसेवकांचीही वाटणी झाली. त्यावेळी छत्रपतींकडे धर्मकृत्यं सांभाळणाऱ्या दोन सख्ख्या भावांचीही विभागणी झाली. मोठ्या भावाने कोल्हापूर येथे ताराराणीसाहेबांच्या पदरी राहून धर्मकृत्यांची जबाबदारी सांभाळायची तर, धाकट्याने सातारा येथील पहिल्या शाहूमहाराजांकडील कारभार सांभाळायचा असा एकतर्फी निर्णय घेण्यात आला आणि अत्यंत एकमेकांवर जीवापाड प्रेम करणाऱ्या या दोन सख्ख्या भावांनी अतिशय जड अंतःकरणानं एकमेकांचा निरोप घेतला. यापैकी कोल्हापूरचं राजोपाध्ये यांचं घराणं श्रीमती भानुमती यांचं, तर सातारा येथील राजोपाध्ये घराणं म्हणजे माझं सासर! काळानुसार कोल्हापूर आणि सातारा या संस्थानांमधील दरी जशी रुंदावत गेली, तशीच या राजोपाध्ये भावांमधील संवादही तुरळक होत जाऊन बंद पडला…

… योगायोगाने एका आर्ट फिल्मच्या युनिटमध्ये, ‘क्रिएटिव्ह को-ओर्डिनेटर’ म्हणून काम करायची संधी मला मिळाली, तिथेच भानुमतीजी कॉस्चुम डिझायनर असल्याचं मला समजलं. तसंच सामाजिक बांधिलकी म्हणून, त्या मानधन न घेता, त्या सिनेमासाठी काम करत असल्याचं समजल्यावर तर, त्यांच्याविषयी माझ्या मनात असलेला आदर दुणावला (हा सिनेमा नंतर बराच रखडला आणि नंतर त्या व मी आम्ही दोघीही या सिनेमातून बाहेर पडलो). त्यावेळी त्यांच्याशी कामानिमित्ताने भेट झाल्यावर, त्या म्हणाल्या,’ओह वी बिलाँग टू सेम फॅमिली ट्री!’ राजोपाध्ये घराण्याचा संपूर्ण इतिहास त्यांना ठाऊक असल्याचं कळताच, मला आश्चर्य वाटलं. तेव्हा मोकळेपणे हसत त्या म्हणाल्या,’मी सगळ्यात आधी आमची फॅमिली हिस्ट्री जाणून घेतली होती, कारण जर स्वतःच्या फॅमिलीची माहिती नसेल, तर जगाचा इतिहास ज्ञात असून काय फायदा? एव्हरी वन शुड गेट नोन टू हिज फॅमिली अँड इट्स रूट्स!’

नंतर अन्य जबाबदाऱ्यांमुळे मी मालिका-सिनेमात काम करण्याऐवजी, घरीच राहून पूर्णवेळ लिखाण करायला लागले. माझे लेख वर्तमानपत्रं-नियतकालिकांत छापून यायला लागले. त्याच दरम्यान एकदा एका कार्यक्रमात त्या भेटल्या, म्हणाल्या- ‘सिनेमातल्या पात्रांच्या खास डिझाईन केलेल्या विशिष्ट वेशभूषेमागे एक आशय, एक संदेश दडलेला असतो.’ तेव्हा मी त्यांना, त्यांच्या एका सिनेमातील प्रमुख नायिकेसाठी(मुमताज साठी) त्यांनी डिझाईन केलेल्या वेशभूषेचा संदर्भ देऊन विचारलं होते,’हे कपडे त्या गुबगुबीत नायिकेच्या अंगावर शिवल्यासारखे एकदम फिट, अगदी लोडाला घट्ट कव्हर घातल्यासारखे भासतात आणि एकूण १९६०-७० च्या दशकात असे घट्ट गुदमरवणारे कपडे का व कशासाठी डिझाईन केले गेले?’ या माझ्या प्रश्नाचा जराही राग न मानता, मोकळेपणे हसत त्या म्हणाल्या,’दीज वेअर ट्रेंड्स! या फॅशनच्या समुद्रातील जणू लाटाच होत्या, त्या जशा आल्या तशाच गेल्या. दुसरं म्हणजे तो काळ थोडा ‘शो ऑफ’चा होता. तेव्हा फर्स्ट लेडी जॅकलिन केनेडी असो किंवा हॉलिवूडच्या वा हिंदी सिनेमातील नट्या… प्रत्येकाला सामाजिक समारंभातून आणि पडद्यावरही मूल्यवान डायमंड्स-पर्ल्स यांची ज्वेलरी आणि स्वत:साठीच खास बनवलेले किंमती झकपक कपडे घालून स्पॉट-लाईट आपल्यावर खेचण्याचा शौक होता. त्या काळातील बरेचसे हिंदी सिनेमेही, हल्लीसारखे रिअॅलिस्टिक नसून पूर्णपणे एस्केपिझमकडे झुकलेले होते. कपड्यांच्या परिधानामागे ‘कम्फर्ट’ ऐवजी ‘सोशल इम्प्रेशन’ किंवा ‘पॉमपॉसनेस’ याचाच विचार केला जाई. परंतु नंतर अंदाजे १९७०च्या मध्यानंतर सारं बदलत गेलं. मी ही त्यानुसार आवश्यक ते बदल घडवत गेले.’

‘खास पोशाख डिझाईन करण्यामागचं उद्देश म्हणजे व्यक्तीमधील शारीरिक दोष वा वैगुण्ये जर असतील, तर ते झाकून-लपवून ठेवून जमेच्या गोष्टींना अधिक उठाव देणे वा त्या उजेडात आणणे. नायिकेच्या ब्लाऊज किंवा र्त्यात अगदी छोटे-छोटे बदल करून, ते अधिक आकर्षक बनवता येतात’, असंही तेव्हा त्या म्हणाल्या. ‘जॉनी मेरा नाम’मध्ये त्यांनी हेमामालिनीच्या ब्लाऊजच्या पॅटर्नमध्ये सूक्ष्म बदल घडवून (मागे पाठीला एक बो अॅड करून) भूमिकेप्रमाणे हेमा मालिनीला अत्यंत आधुनिक ग्लॅमरस युवतीचं रूप दिलं होतं; तर ‘वक्त’मध्ये शर्मिला टागोरच्या साध्या कुडत्याला फ्रिल-लेसने सुशोभित करून, त्यांनी त्याला नवीनतम असं अत्याधुनिक रूप दिलं होतं.

त्यांनी खास डिझाईन केलेल्या पोशाखांमुळेच, ‘आक्रमण’मधील नायिका असलेल्या मादक पण; तेव्हा बाळसेदार असलेल्या रेखाला आटोपशीर-बांधेसूद रूपात पडद्यावर यशस्वीपणे पेश करणं दिग्दर्शकाला शक्य झालं होतं. तर त्याच रेखाला नंतर ‘दो अंजाने’मध्ये थोड्या व्हॅम्पिश-ग्लॅमरस रूपात आणि ‘मिस्टर नटवरलाल’मध्ये साध्य-भोळ्या निरागस युवतीच्या रूपात, दर्शकांसमोर प्रस्तुत करण्यात दिग्दर्शकाला मिळालेल्या यशात, त्यांनी डिझाईन केलेल्या पोशाखांचा मोठाच हातभार होता.

‘गांधी’ सिनेमाप्रमाणे त्यांनी आणखी एका विदेशी सिनेमासाठी अतिशय उत्कृष्ट कॉस्च्यूम्स बनवले होते.

‘ऑक्टोपसी’ या भव्य बॉण्डपटामधले, भारतीय भासणाऱ्या विदेशी नायिकेचे कॉस्च्यूम(साडी) डिझाईन करण्यात त्यांनी मुख्य कॉस्च्यूम डिझाईनरला उदार मनाने मदत केली होती, असं म्हटलं जातं. त्यांच्या सल्ल्यानुसारच या सिनेमातील नायिकेचे व तिच्या सहकारी अभिनेत्रींचे सारे ग्लॅमरस कॉस्च्यूम (साड्या) फ्रेंच शिफॉन या कापडावर भरतकाम, ऍपलिक वर्क, जरी-अरी आदी कारागिरी करून बनवण्यात आले होते. अगदी थोडक्या वेळात हे सारे पोशाख बनवणे, त्या सिनेमाच्या वेषभूषाकारला, केवळ भानुताईंमुळेच शक्य झालं होतं.

‘इन्साफ का तराजू’ या सिनेमाच्या नायिकेच्या वेशभूषेची जवाबदारी जेव्हा त्यांनी स्वीकारली, तेव्हा पेशाने मॉडेल असलेली, पण मध्यमवर्गीय नायिका झीनत अमान आणि तिची साधी बहीण पद्मिनी कोल्हापुरे या दोघींच्यासाठी, नवीन प्रकारचे आधुनिक आणि साधे, तरीही छाप पाडणारे कपडे डिझाईन करण्याचं शिवधनुष्य त्यांनी लीलया पेललं. नायिका झीनत अमानला त्यांनी डिझाईन केलेले कपडे इतके आवडले होते, की तिने शूटिंग संपल्यावर कपड्यांचा एक संपूर्ण सेटच (एक अक्खा वॉर्डरोबच) स्वतःसोबत पॅक करून नेला होता. त्यातील ‘हाय चायनीज कॉलर’ आणि कुर्त्याच्या वरपर्यंत घेतलेल्या साईड स्लिट्स, यामधून, थोडंसं वजन वाढलेल्या झीनतला अधिक सौष्ठवपूर्ण भासवलं गेलं होतं. ह्या फॅशनमुळे झीनत पडद्यावर इतकी सुंदर दिसली, की १९८० च्या दशकात उपरोक्त फॅशनचा ट्रेंडच आला.

कधी-कधी सिनेमातील, खास करून व्यावसायिक हिंदी चित्रपटांमधील नायिका जरी गरीब परिस्थितीमधील असल्या, तरी त्यांचे पोशाख मात्र त्या मानाने किंमती आणि थोडे फॅशनेबल असल्यामुळे ते कृत्रिम वाटतात. असं माझं मत मी जेव्हा त्यांच्याकडे व्यक्त केलं, तेव्हा त्या जरादेखील नाराज न होता म्हणाल्या,’कमर्शिअल फिल्म्समध्ये व्यावसायिक यशाला आणि पर्यायाने नायिकेच्या दिसण्याला महत्त्व दिलेलं असतं. प्रेक्षक, खास करून महिलाप्रेक्षक पूर्वीपासूनच सिनेमातील नायिकांच्या, केश-वेशभूषेचं निरीक्षण करून, त्यानुसार आपली राहणी ठेवण्यात रस घेत आला आहे. त्यामुळे फिल्ममधील स्त्रीपात्रांचे, खास करून नायिकेचे पोशाख हे, ‘स्पेशली डिझाईन्ड’, ‘वेल-स्टिच्ड’ असणं अत्यावश्यक आहे.’

१९५६ साली गुरु दत्त यांच्या ‘सी.आय.डी.’ सिनेमापासून सुरू झालेला त्यांचा सिनेप्रवास २०१५ सालापर्यंत चालूच होता. ‘नागरिक’ हा बहुधा त्यांचा शेवटचा सिनेमा. त्यांनी बऱ्याच हिंदी, काही मराठी व इंग्रजी सिनेमासाठी वेशभूषाकार म्हणून काम केलं. गुरु दत्त, राज कपूर, बी. आर. आणि यश चोप्रा, विजय आनंद, राज खोसला आदिंसारख्या दिग्गज आणि अमोल पालेकर, जब्बार पटेल, मणी कौल, केतन मेहता आशुतोष गोवारीकर यांच्यासारख्या प्रतिभाशाली दिग्दर्शकांबरोबर त्यांनी उत्तम काम केलं.

ताईसाहेब किंवा भानुमतीजींच्या जवळ ओसंडून वाहणारं ज्ञानभांडार होतं आणि त्यांचा अनुभवाचा खजिना तर अत्यंत समृद्ध होता. वडिलोपार्जित असा कलेचा वारसा त्यांना प्राप्त झालेला होता (त्यांचे वडील अण्णासाहेब उत्कृष्ट चित्रकार होते तर, आई शांताबाई भरतकाम कलानिपुण होत्या). आपल्या या ज्ञानानुभवावर आधारित त्यांनी इंग्रजीत लिहिलेलं आणि २०१० साली ‘हार्पर आणि कॉलिन्स’ या सुप्रसिद्ध कंपनीने प्रसिद्ध केलेलं ‘The Art of Costume Design’ हे पुस्तक उगवत्या वेशभूषाकारांना नक्कीच मार्गदर्शक ठरणारं आहे. भानुमतीजींना बरेच मानाचे पुरस्कार प्राप्त झाले होते. १९९१ मध्ये ‘लेकिन’ आणि २००२ मध्ये ‘लगान’ सिनेमामधील उत्कृष्ट कॉस्च्यूम डिझाईनिंगसाठी, त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते. १९८३ मध्ये मिळालेला मानाचा , आपल्या मृत्यूनंतर त्या ट्रॉफीची देखभाल करणारं कोणीही नसल्याने, त्यांनी १५ डिसेंबर २०१२ ला अकादमीला त्यांच्या संग्रहात ठेवण्यासाठी परत केला होता.

‘माणसाने साधं असावं, परंतु अजागळ-गबाळं राहू नये आणि मास मार्केटसाठी बनवलेल्या भरपूर कपड्यांच्यापेक्षा मोजकेच, पण उत्कृष्ट कट असलेले उत्तम मटेरियलचे पोशाख संग्रही असावेत’ असं मोलाचं मतही त्यांनी एकदा माझ्यापाशी व्यक्त केलं होतं.

अशा, परदेशी पत्रकाराने ‘वुमन ऑफ सबस्ट्न्स’ म्हणून गौरवलेल्या आदरणीय व्यक्तीला माझ्याकडून ही शब्दपुष्पांजली!



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Imrati Devi Used Word Item For Kamal nath Mother And Sister, Video Goes Viral – कमलनाथांच्या आई-बहिणीला ‘आयटम’ म्हणणाऱ्या इमरती देवी व्हायरल

भोपाळ : काँग्रेसचे नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री कमलनाथ यांनी एका महिलेसाठी 'आयटम' हा शब्द वापरल्यानंतर मोठा गदारोळ उडाला. मध्य प्रदेशातही या...

Raghuram Rajan warn about atmanirbhar bharat: आत्मनिर्भर भारत ; माजी गव्हर्नर रघुराम राजन यांनी टोचले सरकारचे कान – raghuram rajan warn about atmanirbhar bharat...

नवी दिल्ली : करोना संकटात केंद्र सरकारने आत्मनिर्भर भारत या महत्वकांक्षी उपक्रमाची घोषणा केली. आयात कमी करून जास्तीत जास्त स्थानिक उत्पादनाला चालना देण्याचा...

Amit Thackeray: अमित ठाकरे यांना रुग्णालयातून डिस्चार्ज – amit thackeray gets discharged from lilavati hospital

मुंबई: महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांचे सुपुत्र व मनसेचे युवा नेते अमित ठाकरे यांना रुग्णालयातून डिस्चार्ज देण्यात आला आहे. ताप येत...

Recent Comments