Home संपादकीय सगुण निर्गुण: निर्गुण की सगुण? - nirgun ki sagun

सगुण निर्गुण: निर्गुण की सगुण? – nirgun ki sagun


लेखक – डॉ. सदानंद मोरे

सगुण निर्गुण निर्गुण की सगुण? डॉ. सदानंद मोरे सगुणनिर्गुणादी विचारांना परंपरेत विशेष महत्त्व आहे. धर्म, तत्त्वज्ञान, कला अशा विविध क्षेत्रांमध्ये सगुण निर्गुणाची चर्चा होत असते. विशेषत: भक्तिपरंपरेमध्ये तर ही चर्चा मध्यवर्ती असल्याचे दिसून येते. या सर्व विचारांचा आणि चर्चांचा मूलाधार म्हणजे षट्दर्शनांमधील सांख्य दर्शन. सांख्य दर्शनाने त्रिगुणात्मक प्रकृतीची कल्पना मांडली. दृश्य जगत हे सत्त्व, रज आणि तम या प्रकृतीच्या तीन गुणांचा आविष्कार आहे. जगात जे काही आहे, ते सर्व तीन गुणांच्या कमी-अधिक प्रमाणातील मिश्रणाने आहे, हे सिद्ध झाले आहे. मनुष्य या तीन गुणांनीच बनला आहे. भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान बऱ्याच अंशी सांख्य तत्त्वज्ञानावर आधारले आहे. चौदाव्या अध्यायाचे नावच ‘गुणत्रयविभाग’ असे आहे. सत्त्वगुण ज्ञानवर्धक, रजोगुण कर्म प्रवर्तक, तर तमोगुण आलस्याला अनुकूल असे या गुणांचे थोडक्यात वर्णन करता येईल. सांख्य ज्याला पुरुषतत्त्व म्हणतात, ते मात्र त्रिगुणात्मक नाही. ते निर्गुण किंवा (त्रि)गुणातीत मानले जाते. हे तत्त्व अर्थातच इंद्रियातीत आहे. पंच ज्ञानेंद्रियांच्या कक्षेच्या बाहेर आहे. त्याचे प्रत्यक्ष ज्ञान होणे शक्य नाही.

सांख्य दर्शनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, ते अनेकपुरुषवादी किंवा द्वैती नाही. उपरोक्त वर्णनाचे पुरुष अनेक आहेत. प्रकृती व पुरुष ही तत्त्वे अनादि आहेत, या गृहितामुळे सांख्य आपोआप द्वैतवादी ठरतात. पुरुष निर्गुण असला, तरी प्रकृतीच्या आकर्षणामुळे त्रिगुणात्मक विश्वात अडकतो आणि अज्ञानापोटी बद्ध होतो. जेव्हा त्याला आपण वेगळे असण्याचा विवेक करता येतो, तेव्हा त्याला निर्वाण प्राप्त होते. सांख्य दर्शनाचे बरेचसे विचार वेदान्त दर्शनाने आत्मसात केले व त्यांना कलाटणी देत देत आपले तत्त्वज्ञान सिद्ध केले. सांख्यांनी पुरुष अनेक मानले. त्यांनी ईश्वर मानला होता किंवा नाही, याबाबत मतभेद आहेत. ईश्वरतत्त्व मानणाऱ्या सांख्यांना सेश्वर सांख्य असे म्हटले जाते. हे तत्त्वज्ञान ज्या प्रमाणग्रंथावर आधारित आहे, ते म्हणजे ईश्वरकृष्ण रचित ‘सांख्यकारिका’. कपिल मुनी सांख्य दर्शनाचे आद्य प्रवर्तक असले, तरी स्वत: कपिलांची रचना उपलब्ध नाही. ही सांख्यकारिकाच सेश्वर असली, तरी तिच्यातील ईश्वराचा उल्लेख करणारी कारिका लुप्त झाल्याचेही मानण्यात येते. या लुप्त कारिकेची पुन:स्थापना लोकमान्य टिळकांनी ‘गीतारहस्य’ ग्रंथात केल्याचे आढळून येते.

प्रकृती ही त्रिगुणात्मकच आहे, याबाबत वाद नाही. वादाचा मुद्दा उपस्थित होतो, तो पुरुष नावाच्या वेदान्तासाठी. सांख्य प्रकृतीच्या चोवीस तत्त्वांच्या पलीकडील ईश्वराच्या संदर्भात वेदान्ताच्या दृष्टिकोनातून हा पुरुष किंवा पुरुषोत्तम. खरे तर ब्रह्म व याच ब्रह्माचा अंश, आविष्कार मानलेला आत्मा किंवा जीवात्मा निर्गुण की सगुण?

(डॉ. सदानंद मोरे यांचा तत्त्वज्ञानासहित बहुशाखीय व्यासंग सर्वज्ञात आहे. ते संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांचे वंशज आहेत. विपुल लेखन केलेले डॉ. मोरे हे त्यांच्या सर्वजनवादी मांडणीने नेहेमीच वेगळे ठरतात.)



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Recent Comments