Home आपलं जग करियर homework planning: गृहपाठाचं करा प्लॅनिंग - how to study e-content and to...

homework planning: गृहपाठाचं करा प्लॅनिंग – how to study e-content and to do homework planning in lockdown


मुंबई टाइम्स टीम

विद्यार्थी मित्रांनो, दहावीच्या अभ्यासाची सुरुवात करताना सर्वसाधारण अभ्यास कौशल्य कोणती असावीत, ती आत्मसात कशी करावीत याचा ऊहापोह आपण मागच्या लेखात केला. मिळालेल्या वेळेचा सदुपयोग करून पाठ्यपुस्तकांचा अधिक परिणामकारक अभ्यास कसा करता येईल, याविषयी आज जाणून घेऊ या.

बालभारतीचं ॲप डाऊनलोड केल्यानंतर आणि पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळाच्या विविध लिंकवर, दीक्षा ॲपवर तुम्हाला बराच e-content अभ्यासता येतील. तसंच परत-परत ऐकण्यास उपलब्ध आहे. पण तेवढ्यावरच न थांबता अधिकचे संदर्भ कार्य करण्यास तुम्हाला आता वेळ आहे. एकेक विषयाचा अभ्यास करु शकता याविषयी…

० भाषा विषय

कृतीपत्रिका म्हणजे काय हे तुम्हाला आतापर्यंत नीट समजलं असेल. कृती म्हणजे प्रश्नाचं असं स्वरूप जे कधी आकृतीच्या रूपात तर कधी मुक्त प्रश्न रूपात, तर कधी बद्ध प्रश्न रूपात तर कधी स्वमत रूपात विचारलेलं असतं. भाषा विषयांच्या सर्वच पाठ्यपुस्तकांमध्ये प्रत्येक पाठानंतर काही सरावाच्या कृती दिलेल्या आहेत. तसंच काही उपक्रम दिले आहेत, याचा सध्या सराव करण्यास हरकत नाही.

स्वमत कृती- अभिव्यक्ती क्षमतेचं मूल्यमापन करणारी कृती. याचाच अर्थ आपल्याला वाटतं ते काहीही लिहायचं नाही, तर

० उताऱ्याच्या पाठ्यांशाच्या आकलनावर आधारित

० पाठातील मध्यवर्ती विचारावर आधारित

० पाठातील मध्यवर्ती विचारावर तुमच्या स्वतंत्र विचारांना, अभिव्यक्तीला संधी देणारी

० स्वमत लिहिताना तुमचे विचार, अनुभव, निरीक्षण, वाचन उपयोगी येतं

० पूरक वाचन

सर्वच विषयांमध्ये संदर्भ किंवा पूरक वाचन आवश्यक आहे म्हणजे ज्याने आकलन-समज वाढते. उदा. पुलंचं बटाट्याची चाळ, दुर्गा भागवत यांचं ऋतुचक्र, वि. स. खांडेकर, यशवंत पाठक, ना. सी. फडके, नीरजा यांचं साहित्य अधिकाधिक वाचा. त्यानं तुमचं आकलन वाढण्यास मदत होते. तसंच इतर भाषांमध्येही आलेल्या व्यक्तिरेखा, कवी, लेखक यांचं साहित्य, त्यांच्याविषयीची माहिती यांचा आताच संग्रह करून ठेवता येईल.

० कवितेचं रसग्रहण

कविता जेव्हा समजते तेव्हाच कवितेचा खरा आनंद मिळतो. कविता समजली, तिचा अर्थ, भाव, विचारसौंदर्याचं आकलन झालं की नंतर त्याचं चिंतन करणं, त्याचा आनंद घेणं म्हणजे रसास्वाद. कविता आपल्याला न आवडण्याचं कारण स्वत:च्या शब्दांत मांडता येणं म्हणजे कवितेचं रसग्रहण. तुमच्या पाठ्यपुस्तकातील प्रत्येक कवितेचा एक तक्ता करून ठेवा. कवितेचा आशय, व्यक्त होणारा भाव, विचार, वाच्यार्थ- मतीतार्थ- भावार्थ, कवितेतून मिळणारा संदेश- मूल्य- उपदेश, आशयाला पुढे नेणारा विषय, चपखल शब्दांचा वापर, अर्थाच्या विविध छटा, भावनांचा आविष्कार, संवेदनशीलता- रस- कल्पना यांचा वापर.

० गणित

गणिताच्या पुस्तकातील प्रात्यक्षिके कच्या स्वरुपात करण्याचा प्रयत्न करा. तसंच जाणून घेऊ या, सराव संच, विचार करू या, हे लक्षात ठेवू या अशा स्वरुपाच्या चौकटी सोडवा. त्यामुळे संकल्पना समजण्यास मदत होईल.

उदा. समरूपता हा घटक आहे, त्यासाठी कार्डशीट्सवर समरूप त्रिकोण काढून ठेवणं, त्या त्रिकोणांची नावं आकृतीच्या आत लिहिणं आणि ते त्रिकोण कापून मिसळणं. आता कोणतेही दोन त्रिकोण घेऊन ते समरूप आहेत का, असतील तर का, त्यांची परस्पर संगती सांगणं, असा आकृतींचा खेळ सांगता येईल.

० विज्ञान

विज्ञान १ आणि २चा अभ्यास करण्यासाठी पुस्तक वाचताना…

० थोडे आठवा- आवर्जून वाचा. त्यामध्ये आधी शिकलेल्या संकल्पना आठवतील तर

० थोडी गंमत करुन पाहा- दैनंदिन वापरातील साहित्य वापरुन कृती सहजपणे करता येतील.

० शोध घ्या, माहिती मिळवा- यामध्ये अनेक उपक्रम दिले आहेत, त्याची माहिती घ्या.

० माहिती आहे का तुम्हाला- याच्या मदतीनं संकल्पनेची अवांतर माहिती मिळवा.

० पुस्तक माझे मित्र- संदर्भासाठी अवांतर पुस्तकांची यादी दिली आहे, तसंच काही वेबसाइटस दिलेल्या आहेत, त्यांना नक्की भेट द्या.

० इतिहास

पाठ्यपुस्तकाचं सखोल वाचन करतानाच पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे अधोरेखित करा. वन लाइनर्स म्हणजे प्रत्येक पाठातील काही महत्त्वाचे शब्द उदाहरणार्थ, विचारवंत- त्यांचे देश/पुस्तकं, संग्रहालये, वारसा वास्तू, संस्था- त्यांची ठिकाणं, कला-त्यांच्याशी संबंधित राज्ये, विचारवंत- ते कोणत्या विचारधारेशी निगडित आहेत, सादरीकरण कला- कलाकार, नाटकं- नाटककार, वर्तमानपत्रे- त्यांचे प्रणेते/त्यातील आशय, असं सुरुवातीपासूनच तयार करून ठेवा. दैनंदिन जीवनाशी निगडित असल्यानं उत्तरे लिहिताना देखील, माध्यमं आणि इतिहास, खेळ आणि इतिहास, पर्यटन आणि इतिहास इ. विषयातील समर्पक उदाहरणं देणं आवश्यक आहे. अभ्यास करतानाच प्रत्येक पाठातील मध्यवर्ती संकल्पनेवर आधारित संकल्पनाचित्रे, ओघतक्ते, तक्ते, कालरेषा तयार करून ठेवा.

० भूगोल

भूगोलात नकाशा वाचनाचा सराव करा, भारत व ब्राझील या दोन देशांच्या निरनिराळ्या नकाशांचा काळजीपूर्वक अभ्यास करा. या दोन्ही देशातील प्राकृतिक रचना, जलप्रणाली, पर्जन्य, तापमान, नैसर्गिक वनस्पती व प्राणी, लोकसंख्या वितरण, पर्यटन, वाहतूक अशा एसआरव्ही नकाशांचा समावेश आहे.

अभ्यास करा आनंदानं

‘पौन: पुण्येन करणमभ्यास: इति कथ्यते’ म्हणजेच पुन्हा-पुन्हा कृती करणं म्हणजेच अभ्यास होय. हा अभ्यास करताना आनंददायी वातावरण असावं. कारण शिकणं ही आयुष्यातली आवश्यक गोष्ट असते. शिकण्याचे अनुभव भावनांमध्ये गुंफलेले असतील तर त्याचा नक्कीच चांगला उपयोग होतो. अशा वेळी रागावून, चिडून, धाक दाखवून एखादी गोष्ट शिकवली तर तीदेखील लक्षात राहिलही; पण अभ्यास असा नकारात्मक पद्धतीनं लक्षात राहायला नको. मन स्थिर असेल, उत्साही आणि आनंदी असेल तर मुलं जास्त चांगल्या प्रकारे शिकू शकतात.

० हस्ताक्षर

तुमचं अक्षर उत्तम असावं. त्यासाठी सराव करा, वेगाने लिहिताना बर्‍याचदा अक्षर नीटसं येत नाही. म्हणून एक सरावादाखल एक प्रयोग करुन बघा. टीव्ही किवा आकाशवाणीच्या बातम्या ज्या वेगानं सांगतात, त्याच वेगानं लिहिण्याचा सराव करा. सुरुवातीला वेगात लिहिता येईल, हळूहळू लिहलेले अक्षर सुधारण्यावर भर द्या, वळणदार अक्षरात लिहिलेली कृतीपत्रिका तपासणारा नक्कीच त्याला न्याय देतो.

० अभ्यासाचा समतोल

एकाच प्रकारचं काम करून माणसांना कामाचा कंटाळा येतो. मानसिक- बौद्धिक थकवा येतो. याचं कारण कदाचित आपण मेंदूचा डावा आणि उजवा यापैकी केवळ डावा भागच जास्त वापरतो. आपल्याला थकवा येतो तसा मुलांनाही अभ्यासामुळे थकवा येतो. मेंदूच्या डाव्या भागात अशी काही क्षेत्रं असतात, की जिथे भाषा, गणित, तर्क, विश्लेषण असे व्यवहार चालतात. तर मेंदूच्या उजव्या भागातल्या क्षेत्रांमध्ये भावना, कला, रंग, संगीत, उत्स्फूर्तता असे काही व्यवहार चालतात.

अभ्यास म्हणजे वाचन, लेखन, पाठांतर, प्रश्नांची उत्तरं लिहिणं, गणितं सोडवणं, इ. ही सर्व कामं डाव्या भागातल्या क्षेत्रांमध्ये चालणारी कामं आहेत. आपल्या लक्षात येईल की, नेहमीच्या वर्गामध्ये जे शिकणं- शिकवणं चालतं त्यात खडू-फळा, वही-पेन यांना फार महत्त्व आहे. वास्तविक तार्किकता हे डाव्या मेंदूचं काम. पण विचार करणं, निष्कर्ष काढणं, प्रश्न विचारणं हे होत नाही, डाव्या मेंदूलाही पूर्ण न्याय दिला जात नाही. अभ्यासाचा तास वेगळा, कलेचा वेगळा असं आपल्याकडे असतं. यापेक्षा अभ्यासात कला, चित्र, भावना, रंग या गोष्टी एकत्र करा. डाव्या आणि उजव्या क्षेत्रांचा समन्वय झाला पाहिजे. मुलांना येणारा अभ्यासाचा कंटाळा कमी होतो. आपण अभ्यास किती करतो, यापेक्षा तो कसा करतो, यावर तो चांगला होतो की वाईट हे ठरत असतं. आपण करत असलेला अभ्यास बुद्धीत पक्का बसावा यासाठी त्या भागाचं मंथन अंत:करणात होणं आवश्यक आहे.

० अभ्यासशैली

प्रत्येकाच्या अभ्यासाची पद्धत वेगळी असते. आपली अभ्यासाची पद्धत कोणती आहे? याचा नक्की विचार करा.

– काही जण एकांतात अभ्यास करतात. त्यांनी मनातल्या मनात वाचलेलं त्यांच्या लक्षात राहतं.

– काही जणांना मित्र-मैत्रिणींबरोबर, मोठ्या आवाजात वाचल्यावर लक्षात राहतं; गाणी लावून, टीव्हीसमोर अभ्यास होतो.

– अभ्यास करताना मित्रमत्रिणींबरोबर चर्चा, दुसर्‍यांना तो विषय शिकविणं, मुद्दे काढून प्रत आपल्या भाषेत लिहिणं काहींसाठी सोयीस्कर पर्याय असतो.

– काहींचा एका जागेवर बसून अभ्यास होत नाही. दर दहा-पंधरा मिनिटांनी हालचाल करावीच लागते.

० विचार आणि कृती

एकाग्रता म्हणजे एका गोष्टीवर एकाग्र होणं. अंत:करण सवयी घडवते, या सवयी आपले विचार, भावना आणि प्रतिसाद नियंत्रित करतात. अयोग्य सवयी बदलून योग्य मार्गावर नेणाऱ्या सवयी जोपासण्याचा प्रयत्न करा. आवडणाऱ्या विषयाचा अभ्यास जसा उत्तम करता तसाच न आवडणाऱ्या विषयाचाही करता आला पाहिजे. भूतकाळातील चूक आठवून कुढत राहू नका; त्यापेक्षा त्या सुधारा म्हणजे यश तुमचंच आहे. शेवटी तुम्ही उत्तमाची आराधना केलीत आणि त्यावर लक्ष एकाग्र केलं, तर ते तुमच्यामध्ये बिंबवलं जातं आणि सर्व काही उत्तमच होतं.

० अभ्यास साहित्य जमवा

पाठ्यपुस्तकांबरोबरच विश्वसनीय अभ्याससाहित्य तुमच्या जवळ असलं पाहिजे, त्यात विविध टेस्ट सीरिजचे पेपर्स, आदर्श उत्तरपत्रिका आणि नामवंत शाळांच्या प्रश्नपत्रिका सतत जमवा. तसंच तुमच्याकडे तज्ज्ञ शिक्षकांचे फोन नंबर्स असावेत, म्हणजे येणाऱ्या शंकांचं निरसन करता येतं. याशिवाय बोर्डाच्या संकेतस्थळांवर असलेले पेपर पॅटर्न डाऊनलोड करून ठेवा, हा संग्रह परीक्षा जवळ आली की कामास येतो.

(लेखक घाटकोपर येथील के. व्ही. के. घाटकोपर सार्वजनिक स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेजचे प्राचार्य आहेत.)

हेही वाचा:

दहावीच्या मुलांसाठी अभ्यासाच्या टिप्स

पुढील वर्षातही शाळा भरणार ऑनलाइन?



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Mamata Banerjee: ‘असा गृहमंत्री आपण यापूर्वी कधीच पाहिला नाही’ – mamata banerjee alleges pm modi amit shah and bjp farmers protest coronavirus issue

कोलकाताः पश्चिम बंगालमध्ये विधानसभा निवडणूक ( west bengal election ) जवळ येताच राजकारणाचा पारा चढत चालला आहे. मुख्यमंत्री आणि तृणमूल काँग्रेसच्या प्रमुख ममता...

virat kohli: रोहित शर्माच्या दुखापतीबाबत कर्णधार विराट कोहलीने सोडले मौन, म्हणाला… – indian captain virat kohli opens up on lack of clarity, confusion over...

सिडनी : भारत आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यामध्ये उद्यापासून एकदिवसीय मालिकेला सुरुवात होणार आहे. पण ऑस्ट्रेलियाचा दौरा सुरु होण्यापूर्वी भारताचा कर्णधार विराट कोहलीने रोहित शर्माच्या...

Sandeep Kulkarni Shares View On Technology And World – एखाद्या गोष्टीची जाणीव होत नाही, तोवर त्याची किंमत कळत नाही- संदीप कुलकर्णी

संदीप कुलकर्णीपहिलं आणि दुसरं महायुद्ध झालं, तेव्हा आपला जन्मही झाला नव्हता. त्या काळात जगातल्या काही देशांना या महायुद्धांची चांगलीच धग लागली. पण, करोनाच्या...

Recent Comments