Home संपादकीय indian Namaskar: तेथे कर त्यांचे जुळती! - match them there!

indian Namaskar: तेथे कर त्यांचे जुळती! – match them there!


फार फार पूर्वी भारताने जगाला ‘शून्य’ दिलं आणि आज करोनामुळे मती ‘सुन्न’ झाल्यावर जगाला आमच्या नमस्कारापुढे लोटांगण घालावं लागत आहे. या घटनेने आमचा उर अभिमानाने दाटून न येता तरच नवल! हा क्षण साजरा करण्यासाठी अस्मादिकांनी तर तमाम भारतीयांच्या वतीने आरशासमोर स्वत:च स्वत:ला दंडवत घालून घेतला!

दोन्ही कर जोडोनी नमस्कार, हा अस्मादिकांचा नेहमीच वीक पॉइंट राहिला आहे. ‘डोकं टेकावं असे पायच आज दिसत नाहीत’ ही पुलव्यक्त खंत मनावर न घेता, आमच्यापेक्षा वय, विद्वत्ता अशा कुठल्याही अंगाने किंवा नुसतीच अंगाने आमच्यापेक्षा थोर व्यक्ती भेटली, की आम्ही पुढचा-मागचा विचार न करता तिच्यापुढे नतमस्तक होण्याची संधी सोडत नाही!

‘एअर इंडिया’च्या हवाई सुंदऱ्या हात जोडून ‘उड्डाणटप्पूंचं’ स्वागत करतात, तेही सुहास्य वदने! तो सोहळा प्रत्यक्ष अनुभवायची आमची कित्येक वर्षांची इच्छा. या मार्चमध्ये आम्ही त्याचा सहकुटुंब सहपरिवार अनुभव घेण्याचे योजिले होते. तिकीट काढल्यापासून तर आम्ही हवेतच तरंगत होतो. पण करोनाने आमचं विमान क्षणात खाली उतरवून, आम्हाला घरातच स्थानबद्ध करून टाकलं! मात्र आता आमचा नमस्कार जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचल्यामुळे आम्हाला गगन ठेंगणे झाले आहे! आता अमेरिकेचे अध्यक्ष, ब्रिटनचे राजकुमार सर्वच जण स्वागतासाठी कुणाकुणाला दुरूनच दोन्ही हात जोडत आहेत (राजकुमार पंच्याहत्तरीतसुद्धा कुमारच ! आणि इकडे साठीतच आम्ही मात्र म्हातारे! काय न्याय आहे, असो.).

आणखी एका गोष्टीसाठी आम्ही आज खूश आहोत. आम्ही स्वत:ला संस्कृतिरक्षक वगैरे समजत नाही. पण आपली संस्कृतीच धोक्यात येत असेल, तर एक सर्वसामान्य भारतीय म्हणून आम्हाला चिंता वाटणारच ना? आम्ही पुरुष एकमेकांना कधी कधी उराउरी भेटतो! पण स्त्री-पुरुषांचं चारचौघात आलिंगन? नो नो! आमच्या संस्कृतीत ते मुळीच बसत नाही. नवनवरे लोक मिठीतून अलगद नवबायकोच्या मुठीत जाऊन बसतात, ती गोष्ट वेगळी! तो खाजगीतला मामला. तर आमच्या चिंतेचं कारण, आपली नमस्काराची उच्च संस्कृती पायदळी तुडवून तरुण-तरुणी (आणि काही प्रौढदेखील) आजकाल एकमेकांना सार्वजनिक मिठ्या मारत सुटतात, हे आहे. टीव्हीवर असं दृश्य आलं की आम्ही गपकन डोळे मिटून घेतो. नाही, संस्कृतीचा ऱ्हास ‘याचि देही याचि डोळा’ नाही आमच्याने पाहवत! आम्ही असूयेपोटी असं करतो, असं आमच्या अर्धांगाचं म्हणणं असतं; त्यात काही तथ्य नाही. एक गोष्ट मात्र आम्ही खुल्या दिलाने मान्य करतो. ‘अंगे भिजली जलधारांनी, ऐशा ललना सवे येऊनी आलिंगिती ज्या जना’ हे नाट्यगीत कानावर आलं की आम्हाला आतल्या आत कुठेतरी गुदगुल्या होतात, नाही असं नाही!

मुद्दा हा की पाश्चात्यांची मिठी आपण घेतली. त्याआधी गोऱ्या साहेबाकडून हस्तांदोलन घेतलं. एकदा त्यांची शर्ट-पँट घेतल्यावर ते क्रमप्राप्तच होतं म्हणा! पण आता मुली, स्त्रियादेखील परपुरुषांशी सर्रास हस्तांदोलन करू लागल्या आहेत. त्यामुळे परस्पर्शातली नवलाई लोप पावून ते आकर्षण कमी होईल, ही काहींना आशा वाटते, एवढीच काय ती यातली जमेची बाजू!

अर्थात, नमस्काराप्रमाणेच हस्तांदोलनाची देखील एक पद्धत असते. ते ष्टायलीतच करावं लागतं! कणखर हातात आपला हात सोपवताना नंतर मस्तकात जाणाऱ्या झिणझिण्यांसाठी मनाची तयारी ठेवावी लागते. कळा सहन करत असतानाच आपणही कोणी ऐरेगैरे नाही, असा भाव चेहऱ्यावर ठेवणं ही कसरत असते. ती जमवावी लागते. काहीजण स्वत: ताठ उभं राहून कुणाला तरी जणू वर चढण्यासाठी मदतीचा हात पुढे करावा तसं हस्तांदोलन करतात. हे सगळं निमूट सहन करावं लागतं. आमच्या नमस्कारात मात्र केवळ नम्रता आणि नम्रताच असते.

पाश्चिमात्त्यांच्या शीतकपाटापासून ते दूरचित्रवाणीपर्यंतच्या आणि मोटारीपासून ते मोबाइलपर्यंतच्या अनेक यंत्रांनी आणि उपकरणांनी आमचं जीवन सुखकर केलं असेल; त्यांची वैद्यकीय उपकरणं अनेक भारतीयांचे प्राण वाचवण्यात साह्यभूत होत असतील; पण आज त्यांच्यावर कोसळलेल्या घाऊक प्राणसंकटाच्या वेळी आमचा नमस्कारच त्यांच्या कामी आलेला आहे. तोही दमडीही खर्च करावी न लागता!

अर्थात, अनुकरण करणं आणि संस्कृती आत्मसात करणं, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत! नमस्कारामागे तर एक विशाल संस्कृती उभी आहे. एकच उदाहरण घेऊ. पश्चिमेकडे काही ठिकाणी लेगशेक करून म्हणजे पायाला पाय लावून स्वागत करण्याची प्रथा आहे. याउलट आम्ही कोणाला चुकून पाय लागला तरी त्याला स्पर्श करून (अर्थात हाताने!) नमस्कार करतो. यातही बारकावे असतात. पहिल्या वेळी आपली चूक मान्य असल्याचं आपण नमस्कारातून दाखवून देतो. पण पुन्हा लगेचच त्याच व्यक्तीला पाय लागला, तर आम्ही, ‘नीट बसता येत नाही का?’ अशी प्रेमाने चौकशी करून त्याला फक्त स्पर्श करतो. आमचा नमस्कार काही रस्त्यावर पडलेला नसतो! रस्त्यात कोणाला पाय लागला तर, ‘डोळे फुटले का?’ ही भूदेववाणी होण्याआधीच आम्ही त्याला फक्त स्पर्श करून पुढे निघालेले असतो. तोदेखील नमस्काराचाच प्रकार!

तेहतीस कोटी देवांचं वास्तव्य असलेल्या गायीच्या उदराला आम्ही हात लावून तो हात नंतर आपल्या डोळ्यांना आणि छातीला लावतो. गरीब गायही बिचारी हा नमस्कार मान्य करून घेऊन भक्ताच्या पदरात पुण्य टाकून देते. सर्वांत महत्त्वाचा तो अर्थातच देवाला नमस्कार! देवापुढे आम्ही हात नेहमीच पसरलेले असतात. साष्टांग नमस्कारात पायदेखील पसरावे लागतात! शहरातील घरात ते शक्य नसतं. मग ते पुण्यकर्म आम्ही (जागा मिळाल्यास) देवळात उरकून घेतो. काही जण देवाचा निरोप घेताना दहा वेळा गालांना आणि छातीला हात लावून नमस्कार करतात. आबालवृद्ध कठीण समयी जागा शोधून शोधून देवासमोर डोकं टेकतात.

वडिलधाऱ्यांना नमस्कार करण्याची आम्ही आता नवीनच पद्धत विकसित केली आहे. किंचित वाकल्यासारखं करून फक्त एक हात (तोही किंचित) खाली केला की मोठी माणसं समजूतदारपणे ‘कल्याणमस्तु!’ म्हणून आशीर्वाद देऊन टाकतात.

आम्ही सूर्य नमस्कार तर ‘घालतोच’; पण उगवता सूर्य नेमका ओळखून त्यालाही (खरं तर त्यालाच!) नमस्कार करतो! राजकारण्यांना ही कला विशेष अवगत असते. गुडघे कधी आणि कोणापुढे टेकावेत आणि देखल्या देवा दंडवत घालून नेमकं काय साध्य करायचं हे समजण्यासाठी संस्कृती नसानसांत भिनलेली असावी लागते. कधी कोणाला नॉर्मल नमस्कार करायचा आणि कधी त्यात कोपरांना सामावून घ्यायचं, याचेही आमचे ठोकताळे ठरलेले असतात. नमस्कारामागील हे सगळं अध्यात्म गोऱ्या साहेबाला जेव्हा समजेल, तेव्हा तो आम्हाला तेथूनच हात जोडल्याखेरीज राहावयाचा नाही!



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

PM Modi: PM मोदींचा जागतिक पुरस्काराने सन्मान; म्हणाले, ‘भारतीय जनतेला…’ – pm modi conferred with the ‘global energy and environment leadership award’

नवी दिल्लीः ऊर्जा सुरक्षेसाठी भारताचे अनेक आघाड्यांवरील अभियानन आणि जागतिक ऊर्जा आणि पर्यावरण क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदानाबद्दल पंतप्रधान मोदी यांना शुक्रवारी सेरावीक ग्लोबल एनर्जी...

Recent Comments