Home संपादकीय Ratnakar Matkari: मतकरींचे गूढ भवताल - ratnakar matkari

Ratnakar Matkari: मतकरींचे गूढ भवताल – ratnakar matkari


श्रीनिवास नार्वेकर

कोठल्याही गोष्टीच्या भीती वाटू शकण्याच्या किंवा गूढ भासू शकण्याच्या अनेक कारणांपैकी एक कारण म्हणजे वातावरण-निर्मिती आणि रत्नाकर मतकरी यांच्या गूढकथांमध्ये ही वातावरण-निर्मिती अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावते. मराठीत गूढ कथा रुजवण्याचे काम करणाऱ्या रत्नाकर मतकरी यांचे नुकतेच निधन झाले, त्यानिमित्ताने त्यांच्या गूढकथांमधील वातावरण-निर्मितीचा घेतलेला मागोवा…

‘आपल्या हवेलीत पिरोजबाईंना एका रात्री विचित्र पद्धतीने घड्याळाचे टोले पडलेले ऐकू येतात आणि त्यांना लहानपणी कुणीतरी बोललेलं आठवतं. या घड्याळाचे टोले ऐकले की माणूस मरतं…. आणि तिथून सुरू होतो, आपलं मरण दुसऱ्यावर ढकलण्याचा त्यांचा खेळ… या खेळात जवळजवळ सहा जण बळी जातात… आणि एका रात्री गावात नव्यानेच आलेल्या ऑडिटरसाहेबांना पिरोजबाई जेवणासाठी आणि त्यानंतर त्या रात्री हवेलीत मुक्काम करण्यासाठी बोलवतात. पुंडलीकसाहेब जातात. दुसऱ्या दिवशी परत येतात. चार दिवसांनी पिरोजबाई वारल्याची बातमी सांगण्यासाठी डाक बंगल्याचा कर्मचारी भल्या सकाळी धावतधावत साहेबांकडे येतो… त्यांना जोरजोरात ओरडून पिरोजबाई वारल्याचं सांगू लागतो. साहेब शांतपणे टेबलावरचं श्रवणयंत्र उचलतात, कानाला लावतात आणि रामरतनला म्हणतात, उगाच ओरडू नकोस… रात्री झोपताना मी हे यंत्र टेबलावर काढून ठेवतो, माहिती नाही का तुला ?… हं… आता बोल…!!!’

पाठीच्या कण्यातून शिरशिरत जाणारी ही अनुभूती. मतकरींच्या गूढकथांचा प्रत्येक वाचक या अशा अनुभवातून गेलेला असणार, हे नक्की!

भीती ही मानवी मनाची आदिम आणि प्रबळ, त्याच वेळी त्याबद्दल प्रचंड आकर्षण वाटणारीही भावना आहे. आदिम काळापासून तिनं मानवी मनाच्या तळाशी आपली मुळं अगदी घट्ट रुजवलेली आहेत. अर्थात भीतीचं स्वरूप, त्याची कारणं फार वेगवेगळी आहेत, त्यांची मीमांसा वेगवेगळ्या पद्धतींनी करता येऊ शकेल. भीती वाटू शकण्याच्या किंवा गूढ भासू शकण्याच्या अनेक कारणांपैकी एक कारण म्हणजे वातावरण… Atmosphere… Environment… भवताल… या भवतालाचा, वातावरणाचा आपल्याला जे काही सांगायचं आहे, त्यासाठी नेमकेपणानं वापर करून घेणं आणि त्याचा थरार वाचकांना अनुभवायला लावणं, हे फार जोखमीचं काम आहे आणि ते फार कमी जणांना जमतं. वातावरण-निर्मिती म्हणजे एखादी घटना, एखादी व्यक्ती किंवा एखादं ठिकाण यांच्या भोवतालचं केवळ पारिस्थितिक वर्णन नव्हे… तर ज्या अवकाशात कथानक, त्या कथानकातल्या व्यक्तिरेखांचा व्यवहार घडत जातो, ज्या विवक्षित परिघामध्ये स्थल, काल आणि व्यक्तिसापेक्ष परिणामांच्या दृश्यस्वरूपाचा एकत्रित अनुभव आपल्याला मिळतो, त्या एकुणातल्या भवतालाची रचनात्मक मांडणी म्हणजे वातावरण-निर्मिती! त्या एकूण अवकाशातील व्यामिश्र गुंतागुंतीची उत्तरोत्तर घडत जाणारी किंवा घडवली जाणारी रचना म्हणजे वातावरण-निर्मिती… आणि ही गुंतागुंत ज्याला नेमकेपणानं साधली, तो उत्तम निर्मिक… आणि अशा उत्तम निर्मिकांमध्ये एक गूढकथालेखक म्हणून रत्नाकर मतकरींचं नाव नक्कीच अग्रस्थानी आहे, असायला हवं!

एखाद्या कथानकातला, एखाद्या प्रसंगातला, एखाद्या घटनेतला थरार अनुभवण्यासाठीचं भवताल उभं करण्यासाठी पाया तयार करणं, ते तशा प्रकारे हळूहळू उभं करत एक ठोस आकृतिबंध तयार करणं आणि त्या आकृतिबंधातून धक्कातंत्राचा अवलंब करत एक रूढार्थानं पूर्ण, पण ‘हे असं बऱ्याच काळापर्यंत चालू राहू शकेल कदाचित’, अशी शक्यता निर्माण करणारं कथानक तयार करणं, हे मतकरींच्या गूढकथा-लेखनाचं वैशिष्ट्य आहे.
आता बघा, गोष्ट सुरू होते- डाक बंगल्यावरचा माणूस रामरतन पुंडलीकसाहेबांना आज रात्रीच्या पिरोजबाईंच्या जेवणाचं निमंत्रण देतो… रात्री उशीर होईल कदाचित, म्हणून बाईंनी साहेबांना हवेलीवर रात्री राहण्याच्याच तयारीनं बोलावलंय… पण रामरतन साहेबांना धोक्याची सूचना देतो.. जेवण वगैरे करा, पण रात्री मुक्काम नका करू… कशासाठी ? – तर त्याचं म्हणणं असं की, यापूर्वी डाक बंगल्यावरचे दोन साहेब त्यांच्याकडे राहिले आणि त्यानंतर चार-पाच दिवसांत त्यांना हार्ट अटॅक येऊन मेले.

गोष्ट मागे जाते – सात-आठ वर्षांपूर्वी… कथानक उलगडत जातं… हवेलीची, त्यातल्या पिरोजबाईंना ऐकू येणारे टोले पडणाऱ्या घड्याळाची गोष्ट कळते… एका रात्री हवेलीवर मुक्काम करणारा डॉक्टर रुस्तुमजी आपल्याला भेटतो… त्यानेसुद्धा हवेलीत त्या रात्री टोल पडलेले ऐकलेले असतात… आणि त्याच वेळी आपल्याला कळतं, ‘या हवेलीत घड्याळच नाहीये…’

– आणि आपण थोडे ताठ होतो. आपली उत्सुकता (भीती?) अधिक ताणली जाते. दरम्यानच्या काळात सहा जणांचा बळी गेल्याचं आपल्याला कळतं. आणि पुन्हा आपण पुंडलीकसाहेबांकडे येतो. ती रात्र निघून जाते आणि चौथ्या दिवशी पिरोजबाई वारल्याचं समजतं… आणि… कथेचा शेवट… वर सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे…

उत्सुकता वाढवत नेण्यासाठी आणि त्याबरोबरच पार्श्वभूमी माहिती करून देण्यासाठी मतकरी एकेका वाक्यात काही गोष्टी सांगून वातावरण तयार करतात. म्हणजे बघा, कथेची प्रस्तावना पाच ओळींत आटोपते… या पाच ओळींत आपल्याला कथेतली प्राथमिक पात्रं, त्यांचा स्वभाव, काल टप्पा या गोष्टी कळतात. त्यानंतर प्रत्यक्ष घटना सुरू होते- पुंडलीक कचेरीवर जाण्याची तयारी करत असताना रामरतन त्यांच्याकडे येतो. निरोप सांगतो, ‘पिरोजबाईंनी हवेलीवर बोलावलंय, आज रात्री, डिनरला.’

आपल्यालाही प्रश्न पडतो, पिरोजबाई कोण? उत्तर येतं… हवेलीच्या मालकीणबाई… जसजशी गोष्ट पुढे सरकत जाते, तसतसं टोले पडणारं ते घड्याळ नजरेसमोर येतं. पिरोजबाईंच्या हवेलीला साजेसं त्या घड्याळाचं श्रीमंती देखणेपण आपल्या नजरेसमोर झुलत राहतं. आणि ‘मी दिवसभर अख्खी हवेली पालथी घातली, पण ते टोले देणारं घड्याळ कुठंच सापडलं नाही! आणि ते कधीच नव्हतं या हवेलीत!’ असं पिरोजबाईंनं सांगताच आपल्या अंगावर सरसरून काटा येतो. या सगळ्यातून शेवटापर्यंत नेण्यासाठी मतकरी ज्या पद्धतीनं वातावरण उभं करतात, ते महत्त्वाचं आहे. घड्याळाचे टोले पडणं आणि ते ऐकणं, या केवळ एका सूत्रातून उत्तम वातावरण निर्मितीद्वारे एक थरारक अनुभव मतकरी देतात.

वातावरण अनेक प्रकारचं असू शकतं… मतकरींच्या कथांमध्ये ते स्थल-कालनिहाय आणि व्यक्तिनिहाय असतंच, पण त्याही पलीकडे ते मानसिक नि सामाजिक स्तरावर असतं… आणि त्यांच्या जवळजवळ प्रत्येक कथेमध्ये हे वातावरण वेगवेगळ्या स्थल-काल-स्थितीभानाद्वारे येतं आणि त्या प्रत्येक वातावरण निर्मितीमध्ये मतकरी तेवढाच बारकाईने विचार करत असल्याचं आपल्याला दिसतं. हे बघा –
रस्त्यात एकही माणूस नाही.

मी एकटाच रस्त्याने चाललोय. सोबत – कुणाचीच नाही.
कशी असणार ?
रस्ता पूर्णपणे रिकामा.
आज शहर ‘बंद’ आहे.
‘निर्मनुष्य’ कथेची ही सुरुवात… नेमक्या शब्दप्रयोगांनी आणि मांडणीनं ते कथेचं वातावरण तयार करतात. मग काही अधिक शब्दांच्या वापरानं तात्कालिक स्थिती अधिक स्पष्ट करत गेल्यानंतर ‘रस्ता मृतवत होऊन पडला आहे. लांबच लांब… त्याला जणू अंतच नाही असा… रखरखत्या उन्हात डांबरटपणे तुकतुकतो आहे’ यातनं त्या क्षणाचं वातावरण आपल्या डोळ्यांसमोर उभं राहतं. रस्त्यावरचा शुकशुकाट, रखरखाट, त्या झळा आपल्यालाही जाणवायला लागतात आणि एकदा का वाचक या स्थितीप्रत गेला की ते वातावरण आपला परिणाम करण्यासाठी सिद्ध होतं. मतकरींची अल्पाक्षरी वातावरण-निर्मिती वाचकाला या स्थितीप्रत आणण्याचं काम करते. पारंपरिक गूढ किंवा भयकथेसाठी आवश्यक समजल्या गेलेल्या अनेक व्यवच्छेदक लक्षणांना मतकरींनी आपल्या कथांमध्ये फाटा दिला आहे, हे त्यांच्या कथांमधून दिसतं.

‘बायोच्या घराशी आम्ही पोचलो, तेव्हा संध्याकाळ झाली होती. त्या उदासवाण्या प्रकाशात बायोचे घर अतिशय कळाहीन दिसत होते. खालच्या खोल्यांमध्ये अजून दिवा लागलेला नव्हता आणि माडीवरचा प्रकाश, वरच्या दोन खिडक्यांमधून मिचमिचत होता. त्यामुळे ते काळे धूड एखादा दोन्ही पाय कापलेला कुबडा फतकल मारून बसावा तसे दिसत होते.’

‘निमाची निमा’ या कथेतलं हे वर्णन. ‘ते काळे धूड एखादा दोन्ही पाय कापलेला कुबडा फतकल मारून बसावा तसे दिसत होते.’ ही तर एखाद्या चित्राची चौकट आहे. अशा वेळी मतकरींमधला चित्रकार प्रबळ होत असावा बहुतेक आणि मला वाटतं, मतकरींमधल्या या चित्रकारामुळेच तयार होत जाणाऱ्या त्या वर्णनाच्या चित्रचौकटी बेमालूमपणे परिणाम साधून जातात.

मतकरींच्या अनेक कथा प्रथमपुरुषी निवेदनामध्ये आहेत. अनेक वेळा हे प्रथमपुरुषी निवेदन वातावरण निर्माण करायला सहाय्यभूत ठरतं, तर काही वेळा संदर्भ मांडण्याच्या बाबतीत मर्यादा येण्याची शक्यताही असते, त्यामुळे अशा कथनाची अपरिहार्यता ठळकपणे स्पष्ट होणंही गरजेचं असतं. मतकरींच्या कथांमध्ये ही अपरिहार्यता जाणवते. साहजिकच गोष्ट सांगण्याची अपरिहार्य चौकट ठरवतानाच त्यातलं वातावरणही काही प्रमाणात ठरून जातं आणि मग मतकरींसाठी काम उरतं, ते त्या वातावरणाची परिणामकारक चित्रचौकट योग्य प्रकारे तयार करण्याचं, जे मतकरी लीलया साधतात.

‘निमाची निमा’मध्येही निवेदनात्मक पद्धतीनं मतकरी हळूहळू वातावरण उभं करत जातात. पहिलंच वाक्य – ‘ती रात्र मला अजूनही आठवते. निमाची समजूत काढण्याची रात्र.’ निमाशी आपली जवळिक होईपर्यंत बायो आपल्यासमोर येते आणि तिचं घर, घरातलं औदासीन्य, तिच्यातला विकृतीगंड, तिचं वागणं-बोलणं यातून तयार होणारा एक नेमका आकृतिबंध भोवतालचं वातावरण अधिकच गडद करतो. आणि या वातावरणात निमाच्या मनोव्यापाराची कथा ज्या भेदकपणे यायला हवी त्याच भेदकपणे समोर येते.

मतकरींच्या कोणत्याही कथा रूढार्थानं पूर्ण होत नाहीत. कारण मुळात भीती, गूढ, रहस्य या संकल्पनेला मुळी अंत नाही. उत्पत्ती-स्थिती-लय या सूत्रानुसार ते पुढे कुठेतरी येनकेनप्रकारेण सुरू राहणारच आहे, याची जाणीव होते आणि त्या विचारांनी नकळत आपल्या अंगावर काटा उभा राहतो. मतकरींच्या कथांमधील वातावरणनिर्मितीमध्ये त्यांच्या क्राफ्टिंगचा, कारागिरीचाही भाग फार महत्त्वाचा आहे. मतकरींच्या कथांमधील व्यक्तिरेखा एक निश्चित मानसिक आणि सामाजिक भवताल घेऊन येतात. त्यामुळेच त्या गूढकथा वाचकांच्या मनात घर करून राहिलेल्या आहेत.

गूढकथा वाचत असताना आपण मुळातच एक विशिष्ट अपेक्षा मनात ठेवून वाचत असतो. त्यामुळे पुढल्या ओळीत, पुढल्या पानावर काही ना काही भीतिदायक किंवा रहस्यपूर्ण गंमत असणार, हे आपल्याला अपेक्षितच असतं. लेखकाचं कौशल्य असतं, वाचकाच्या त्या अपेक्षेची तीव्रता वाढवण्यात आणि मतकरी ते लीलया करतात. किंबहुना सहजच काहीतरी सांगत असतानासुद्धा ते पाल्हाळीक किंवा अस्थानी वाटू नये, यासाठी योग्य प्रकारे चित्र उभं करण्याची खबरदारी ते घेत असतात. या सगळ्या गुणविशेषांमुळेच मतकरींच्या गूढकथा या एकूणच मराठी गूढकथेच्या प्रांतात वेगळेपणा घेऊन आलेल्या आहेत, असं मला वाटतं!



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Pune Crime: अमोल कोल्हेंच्या नावाने बिल्डरकडे मागितले पैसे; पुढे काय घडले पाहा – money demanded from builder in the name of amol kolhe

पुणे:लॉकडाऊन काळात एका बिल्डरला खासदार अमोल कोल्हे बोलत असल्याची बतावणी करून फसविण्याचा प्रयत्न करणाऱ्याला खंडणी विरोधी पथकाने अटक केली आहे. त्याच्या विरोधात वानवडी...

Recent Comments