Home संपादकीय Ravivar MATA News : विदर्भातील हा गारठा कधी संपेल? - when will...

Ravivar MATA News : विदर्भातील हा गारठा कधी संपेल? – when will this hailstorm in vidarbha end?


रवीन्द्र रुक्मिणी पंढरीनाथ

विदर्भात यंदा हिवाळा फारसा जाणवला नाही. हवामानबदलाचा फटका बसल्यामुळे ऐन दिवाळीत पाऊस पडला आणि तसा तो अजूनही अधूनमधून पडतोच आहे. पण, पावसाळ्यानंतर हिवाळा आला कुठे? नाही म्हणायला डिसेंबरमध्ये काही दिवस इतका कडाक्याचा गारठा पडला होता की, ‘हा गारठा कधी संपेल?’ असा प्रश्न सर्व विदर्भवासीयांना पडला होता. मला पडलेला प्रश्न मात्र वेगळ्याच गारठ्याबद्दल आहे.

ऐन तारुण्यातील नऊ वर्षे (१९७३-८२) मी विदर्भात घालवली. नंतर नोकरीनिमित्त मुंबईत सव्वीस व खानदेशात पाच वर्षे घालवली. तेथून स्वेच्छानिवृत्ती घेऊन मी व माझी पत्नी ‘अधिक चांगले जीवन जगण्यासाठी’ विदर्भात परतलो. कारण महाराष्ट्रातील महानगरे आता सांस्कृतिकदृष्ट्या मृतप्राय झाली आहेत, तिथे नवे काहीही रुजू शकत नाही, याबद्दल आमची खात्री पटली होती. कुटुंबातले-समाजातले नातेसंबंध कोलमडत होते. शहरे, महानगरांतील चाळसंस्कृती लोप पावून एका उपऱ्या, बेगडी सभ्यतेच्या मायाजालात ती गुरफटत होती. मुंबई-पुण्यात साहित्यिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमाला २५ श्रोते जमले की आयोजकांना धन्य वाटत असे. सामाजिक परिवर्तनाच्या साऱ्या चळवळी जागच्या जागी कदमताल करीत आहेत व यापुढची क्रांती फेसबुक/व्हॉट्सअॅपच्या माध्यमातूनच होणार अशी सर्व ‘क्रांतिकारकां’ची खात्री पटल्याचे दिसत होते!

या पार्श्वभूमीवर विदर्भातील वातावरण आपल्याला अधिक अनुकूल असेल, असे आम्हाला वाटले.

सत्तर-ऐंशीच्या दशकांमध्ये नागपुरातील साहित्यिक-सांस्कृतिक समृद्धी अनुभवली होती. तो झरा आटू लागला असला तरी ती पुण्याई लवकर संपणार नाही, अशी आम्हाला आशा होती. विदर्भात आपण फोन न करता मित्रांच्या घरी केव्हाही जाऊन धडकण्याची ‘ऐश’ करू शकतो, मुंबईतल्या आयुष्यातील यांत्रिकता आणि पुण्याचा मानभावीपणा सोडून आपल्याच मस्तीत संथ लयीत मजेत जगण्याची शैली विदर्भाने आत्मसात केली आहे, असे आम्ही गृहीत धरले होते. जगण्याचा वेग कमी करणे आणि माणसांसोबत राहता येणे, या दोन गोष्टी साध्य करण्यासाठी आम्ही विदर्भ निवडला आणि नागपूर व सेवाग्राम या दोन्ही गावांत आलटून पालटून राहायला सुरुवात केली. आता त्याला सात वर्षे उलटली. मागे वळून पाहताना अस्वस्थता येते, अपेक्षाभंगाचे दुःख जाणवते, त्याचे कारण हा ‘गारठा’! येथील एकूणच सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणात, वैयक्तिक, कौटुंबिक व संस्थात्मक नात्यांत एक विलक्षण साचलेपण, एक कोरडा, अलिप्त भाव अनुभवायला येतोय. या लेखाच्या निमित्ताने त्याची व्याख्या करण्याचा प्रयत्न करतोय. प्रादेशिक अस्मितेच्या पलीकडे जाऊन वाचकांनी ते समजून घ्यावे व शक्य झाल्यास हा गारठा दूर करण्यासाठी चार-दोन शेकोट्या पेटवाव्यात ही विनंती!

परिवर्तन हा जगाचा नियम आहे. त्यामुळे नाग नदी काठचे (?) नागपूर किंवा वैनगंगा-पैनगंगेच्या खोऱ्यातील विदर्भ पहिल्यासारखाच कसा असेल? पण एक समृद्ध कालखंड सरल्यावर भकासपणच उरत असेल तर वाईट वाटणारच. एकेकाळी या नागपुरात साहित्यक्षेत्रातील किती दिग्गज वावरत होते. कवी अनिल, ग्रेस, सुरेश भट, राम शेवाळकर… विद्यापीठ परिसरातील मानव्यशास्त्र विभागाच्या एकाच इमारतीत तर ज्यांच्याकडे आदराने पाहावे, अशी कितीतरी माणसे होती. राज्यशास्त्र विभागात भा. ल. भोळे व र. वि. रानडे, अर्थशास्त्रात श्रीनिवास खांदेवाले. मराठी विभागात यशवंत मनोहर, दभि, वि. बा. प्रभुदेसाई. (खांदेवाले सर आणि मनोहर सर अजूनही सक्रिय आहेत. त्यांच्याकडे पाहून हुरूप येतो.) तत्त्वज्ञान असो की वनस्पतीशास्त्र, इंग्रजी असो की औषधीशास्त्र, प्रत्येक विभागात अशी माणसे होती ज्यांचे काम राष्ट्रीय पातळीवर वाखाणले जात होते. आज या सर्व विभागांची काय स्थिती आहे? ती सर्वत्रच वाईट आहे, हे सांगू नका. सार्वत्रिक पडझडीतही विविध विद्यापीठांतील ‘हिरवळीची बेटे’ बऱ्यापैकी तग धरून आहेत, हे आम्हाला माहीत आहे.

विदर्भ साहित्य संघ. एकेकाळी चैतन्यमय भासणारी ही वास्तू. तिथले गडकरी सभागृह ही सर्व धडपडणाऱ्या मुला-मुलींसाठी हक्काची जागा होती. धनवटे रंगमंदिरात नाटके, गडकरी सभागृहात भाषणे, चर्चा, बाहेर झाशी राणी चौकात किंवा व्हरायटी चौकात निदर्शने, पथनाट्ये झडत असत. आता सारे काही शांत शांत आहे. वि. सा. संघाविषयी न बोललेले बरे. ‘युगवाणी’चे काम प्रफुल्ल शिलेदारांकडे देण्याचा उत्तम निर्णय जे व्यवस्थापन घेऊ शकते त्याला इतर काहीही का सुचू नये? संघाने स्वतः आयोजित केलेल्या कार्यक्रमाला १५-२० माणसे असतात. त्यात पदाधिकारी जवळजवळ शून्य. मोठे भव्य सभागृह, तेही सीताबर्डीवर. असे असूनही वर्षातून फक्त एकदा संघाच्या वार्षिकोत्सवासाठी त्याचे कुलूप उघडले जाते. बाकी ठणाणा!

ही म्हणे महाराष्ट्राची उपराजधानी, (हा शब्द संवैधानिक नसून काव्यमय आहे, हेदेखील नागपूरकरांना माहीत नाही.) कधी काळी होऊ घातलेल्या विदर्भ राज्याची भावी राजधानी! इथे पुस्तकांची दुकाने किती आहेत, तिच्या चालक-मालकांना पुस्तकप्रेमींबद्दल (निदान आपल्या रोजीरोटीच्या धंद्याबद्दल) किती प्रेम आहे, हे सांगायला नकोच. मुंबई-पुण्याच्या प्रकाशकांची पुस्तके इथे मिळणे दुरापास्त. ‘आम्ही एकदाच एका प्रकाशकाकडून माल मागवतो. सगळा स्टॉक संपल्याशिवाय एखाद-दुसरे पुस्तक मागविणे आम्हाला परवडत नाही’, हा त्यांचा बाणा! अगदी नागपूरच्या प्रकाशकाचे, पारितोषिकपात्र, खुद्द लेखकाने अमुक दुकानात नक्की मिळेल, असे सांगितलेले पुस्तक घेण्यास त्या दुकानात गेलो, तर मी ‘मंगळा’वरून व सदर लेखक ‘शनी’वरून आलाय असेच त्या दुकानदाराला वाटले. ‘सदरहू पुस्तक किंवा लेखक यांच्याशी आमचा काडीमात्र संबंध नाही’, असे त्यांनी तत्काळ जाहीर केले. त्यानंतरही चिवटपणे दुकानात थांबून, पुस्तके काढायला लावून दोनेक हजारांची खरेदी केल्यावरही ग्राहकाचा नाव-गाव-पत्ता विचारण्याचा प्रपंच त्या दुकानदाराने केला नाही. हो, असला अॅटिट्युड दाखवायला आम्ही पुणेकर थोडीच आहोत! नागपूर शहरात पुस्तकांची चार-दोन दुकाने तरी आहेत. बाकी विदर्भाच्या ११ जिल्ह्यांत काय मिळते, तर फक्त पाठ्यपुस्तके व गाइड्स. पुस्तकांची दुकाने नसल्याने आपल्या गाव-जिल्हा-विभागाचे काही अहित होते काय? विदर्भाच्या अनुशेषावर नेहमीचे दोन-चार लोक बोलतात; पण, सांस्कृतिक अनुशेषावर श्रीपाद भालचंद्रशिवाय कोणी बोलतसुद्धा नाही. (तो तरी बिचारा किती बाबतीत विदर्भाचा किल्ला लढविणार?) श्रीपादने विदर्भातील प्रत्येक जिल्ह्याचा सांस्कृतिक इतिहास लिहिण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प मागेच जाहीर केला. त्याचा प्रकाशक विदर्भाच्या बाहेरचा आहे. ही आणखी एक गंमत!

‘पुण्या-मुंबईचे लोक आमची कदर करत नाहीत’ हे वैदर्भीयांचे लाडके दुःख. पण, खुद्द विदर्भवासी आपल्या लोकांची किती कदर करतात? इथली माध्यमे कोणाला मोठे करतात? प्रतिकूल परिस्थितीतही सामाजिक-सांस्कृतिक कार्य नेटाने करणाऱ्या जुन्या-नव्या कार्यकर्त्यांच्या मागे कोण उभे राहतो? साहित्याच्या क्षेत्राचा विचार केला तरी आजही नागपुरात या क्षेत्रात नंदा खरेंसारखे उत्तम कादंबरीकार-विचारवंत, एलकुंचवारांसारखे दिग्गज नाटककार, यशवंत मनोहरांसारखे ज्येष्ठ कवी-समीक्षक सक्रिय आहेत याची विदर्भाला कितपत कदर आहे? त्यांचे कार्य समाजोपयोगी आहे, अशी जाण असणारे किती राजकीय नेते (होय, प. महाराष्ट्रातील अनेक नेत्यांना उत्तम साहित्यिक-सांस्कृतिक जाण आहे), सामाजिक कार्यकर्ते, अभ्यासक, साहित्यप्रेमी, उद्योजक विदर्भात आहेत? मराठीचे किती प्राध्यापक नवे काही समजून घेण्यासाठी वर्षातून एकदा तरी विद्यार्थ्यांसह किंवा एकटेच त्यांना भेटायला जातात? विदर्भातील किती वाचनालये त्यांच्या पुस्तकांवर कार्यक्रम आयोजित करून त्यासाठी त्यांना निमंत्रित करतात? बुलडाण्याचे नरेंद्र लांजेवार, शेगावचे मनोज पाठक, ‘सर्वधारा’कार सुखदेव ढाणके अशी मोजकी माणसे मराठी साहित्याचा ढासळता किल्ला विदर्भाच्या पातळीवर सावरायचा प्रयत्न करीत आहेत. त्यांच्या पाठीवर शाबासकीची थाप मारण्याचे काम कोण करणार? साहित्य जाऊ द्या, पण एचएमटीसारखी तांदळाची नवी जात शोधून शेतकरी-व्यापाऱ्यांचे भले करणाऱ्या दादाजी खोब्रागडे या कृषिमहर्षींची आपण काय कदर केली? रानावनाची भाषा जाणणाऱ्या मारुती चितमपल्ली या ऋषितुल्य व्यक्तित्वाची आयुष्याच्या संध्याकाळी काय परिस्थिती आहे, याची खबर घेण्याची इच्छा इथल्या माध्यमांना होते का? प्रश्न हजारो आहेत. कोणाला विचारणार आणि कशासाठी? आपले संचित व कर्तृत्वाविषयी अज्ञान व बेपर्वाई असणे व पुण्या-मुंबईकडे सर्व बाबतीत डोळे लावून बसणे, ही न्यूनगंडातून येणारी लक्षणे मराठवाडा व कोकणातही दिसतात. पण तिथे निदान प्रादेशिक अस्मिता तरी भक्कम आहे. ‘आपल्या’ लोकांचा रास्त, फुका अभिमान आहे. इथे तर त्याचीही वानवा दिसते. विदर्भ राज्यनिर्मितीचे आंदोलन चालविणारे विचारवंत हे आंदोलन मुंबईत बसून चालवितात व त्याचे मुखपत्र इंग्रजीतून काढतात, यातच सारे काही आलेच.

नाटक-सिनेमाच्या क्षेत्रात गेल्या २०-२५ वर्षांत विदर्भाने किती कलाकार महाराष्ट्राला दिले? संशोधन, समाजकार्य, क्रीडा यातील योगदान काय? ही यादी हवी तेवढी वाढविता येईल. आजचा जमाना ‘स्टार्टअप्स’चा, नव्या उद्यमाचा आहे, कल्पक मार्केटिंगचा आहे. गेल्या काही महिन्यात नागपुरात (बाकरवडीवाले) चितळे, (अमृततुल्यवाले) येवले अशा बाहेरच्या उद्योजकांची दुकाने (फ्रन्चाइझी) सुरू झाली. ती सारी चांगला धंदा करीत आहेत. हल्दीराम जगभर गेले आहे हे खरे, पण त्यावर छाप नागपूरची नसून हल्दीरामची आहे. त्याचा धडा गिरविणारे चारजण नागपुरात उभे राहिले असे दिसत नाही. विदर्भात मार्केटिंग करता येण्याजोगे कितीतरी खाद्यपदार्थ आहेत. पण, मुंबई-पुणे-बेंगळुरूकडे धाव घेणारी विदर्भातली एमबीए तरुणाई हे आव्हान स्वीकारायला पुढे येताना दिसत नाही.

मुळात विदर्भात तरुणाईचे अस्तित्वच कुठे जाणवत नाही, हीच खंत आहे. आज देशभरातील युवक आपल्या भवितव्याच्या विवंचनेत आणि रोजच्या दीड जीबी ‘अफू’च्या नशेत वावरतो आहे खरा, पण त्याचे अस्तित्व मात्र सर्वत्र जाणवते. मध्यंतरी जेएनयू, हैदराबाद, जमियामिलिया ते आयआयटी-टीआयएसएसपर्यंतच्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये विद्यार्थी आंदोलन जोरात होते. पुणे-मुंबई-औरंगाबाद विद्यापीठांतही त्याचे लोण पसरले होते. पण, प्रश्न एनआरसीचा असो की शिक्षणक्षेत्रातील भ्रष्टाचाराचा, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा असो की बेरोजगारीचा, येथील तरुणाईचे रक्त कशामुळेही उसळताना दिसत नाही. एरवीही कॉलेज कॅन्टिनमध्ये एकमेकांच्या पाठीवर थाप देणाऱ्या मुला-मुलींचा एकत्र समूह, त्यांची मनमोकळी मैत्री हेदेखील एरवी पुण्या-मुंबईचा आदर्श जोपासणाऱ्या विदर्भाने आत्मसात केलेले दिसत नाही. त्याहूनही दुःखाची एक बाब आहे. इथल्या मातीतले प्रेम आटले की काय याची शंका आली की मन भयकंपित होते. माजी विद्यार्थ्यांचे मेळावे असोत की जुन्या कार्यकर्त्यांच्या भेटीगाठी, सर्वत्र इव्हेंटबाजी व औपचारिकता जाणवते. शेजारच्या घरी कामाशिवाय गेल्यास तुमचे स्वागत होईल की नाही कोण जाणे! येथे नित्यनेमाने घडणाऱ्या शेतकरी आत्महत्यांमागचे एक महत्त्वाचे कारण, त्या माणसाला भरल्या घरात, आबाद गावात राहून आलेले एकाकीपण आहे. यावरही कोणी बोलताना-कृती करताना दिसत नाही. जनमानसाचा तळ ढवळला जात नाही.

करोनाची बाधा आज आहे. उद्या जाईल. उष्ण हवामानात करोना टिकाव धरू शकत नाही, म्हणतात. पण, संवेदनहीनता, निष्क्रियता आणि साचलेपणाचा हा गारठा संपवण्यासाठी कोणत्या सूर्याला साकडे घालायचे? की आम्हीच खूप म्हातारे, भावूक व कालबाह्य झालो आहोत?



Source link

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

निवडणुकीचे मानधन न मिळाल्यानं शिक्षक संतापले – teachers from niphad did not get paymet of work in gram panchayat election

म. टा. वृत्तसेवा, निफाडतालुक्यातील ग्रामपंचायत निवडणूक प्रक्रिया नुकतीच पार पडली, गावोगावचे कारभारी निवडले गेले, गुलाल उधळला गेला. मात्र या निवडणुकीच्या प्रशासकीय कामकाजासाठी झटणाऱ्या...

Rishabh Pant: ICC क्रमवारीत ऋषभ पंतने सर्वांना मागे टाकले; विराट कोहली चौथ्या क्रमांकावर घसरला – icc test ranking rishabh pant is the best wicket-keeper...

दुबई: icc test ranking ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या चौथ्या कसोटीत नाबाद ८९ धावांची खेळी करून संघाला विजय मिळवून देणाऱ्या ऋषभ पंत (rishabh pant)ला एक मोठे बक्षिस...

Recent Comments